WERELDCONFLICT

De Krim(p) van het Kievse Rijk

Categorie: Actualiteit

Op 24 februari 2022 viel Rusland Oekraïne binnen en zette daarmee Europa op zijn kop.⁵⁶ Het is conflict nummer 63 op de lijst van oorlogen die momenteel gaande zijn in de wereld. Een daarvan — het Koerdisch separatisme in Iran — dateert zelfs van voor het einde van de Eerste Wereldoorlog. Zo'n lange geschiedenis kenmerkt ook het conflict tussen Rusland en Oekraïne. Samen vormden zij ooit eeuwenlang het Kievse Rijk. Toch lijkt dit verleden nu nog louter bijzaak; na drie maanden van oorlogvoering staan beide partijen inmiddels lijnrecht tegenover elkaar. Kunnen Russen en Oekraïners eigenlijk ooit nog samen door een deur?

Amerikaanse Chinook op NAVO-oefening voor Oekraïne.Foto: R. Wilcher

Raketregens

Terwijl op de Oekraïense online radarmap Повітряна тривога het gehele Oosten van Oekraïne rood kleurt, chat ik met Vanko. Een goede kennis die in de omgeving van Kiev woont. Rood betekent dat er raketten onderweg zijn; en inderdaad, even na acht uur heeft Rusland vanuit zee acht Caliber kruisraketten afgevuurd. Dat het internet nog werkt is voor Vanko een zegen; het zorgt niet alleen voor de broodnodige afleiding, maar helpt ook om informatie te delen over de strijd. Die informatie maakt hem er niet geruster op. Waar hij in de eerste maanden nog doodsbang was om te worden getroffen door een Russische raket of artillerie, merk ik wel dat de angst inmiddels is omgeslagen in berusting. Niettemin is hij niet echt gerust op de afloop van de twee raketten die op weg zijn richting Kiev. En dat is niet eens zijn grootste zorg.

Vanko voelt geen enkele sympathie meer voor alles wat ook maar iets te maken heeft met Rusland.

Zijn baan in Griekenland is twee weken geleden door zijn werkgever opgezegd. Vanko mag immers het land niet meer uit. Tijdens de wekelijkse contacten blijf ik naar de spaarzame lichtpuntjes zoeken, zoals het simpele feit dat sinds kort in zijn omgeving het licht niet meer strikt om elf uur uit moet. Een schrale troost, weet ook Vanko die binnenkort opgeroepen kan worden om zijn aandeel te leveren in de strijd. Hij leeft daarom van dag tot dag. Op de vraag hoe hij daar tegenover staat, antwoordt hij heel stellig: "Ja, ik zal moeten vechten, en zal er elk moment klaar voor zijn. Iedereen vecht, vrouwen, meisjes, jongens, mannen en zelfs oude mannen."

Vanko voelt geen enkele sympathie meer voor alles wat ook maar iets te maken heeft met Rusland. Na wat ik de afgelopen maanden heb gehoord kan ik zijn gevoelens wel begrijpen; het is wat oorlog met de mens doet. Dat ligt anders voor Dima, een Oekraïense ingenieur uit de Krim met wie ik in mijn studententijd een korte bootreis over de Russische Oka maakte. Weliswaar vocht zijn overgrootvader nog fanatiek tegen Stalin, maar studeerde hij in Moskou waar hij ook zijn vrouw ontmoette. Voor hem is de situatie veel minder zwart-wit. Zelf vind ik het ook moeilijk om de gehele Russische bevolking voor de oorlog verantwoordelijk te maken. Niet alleen omdat veel Russen en Oekraïners familiebanden hebben, maar vooral ook omdat dit bovenal een politieke oorlog is.

De witte rots van Bila Skelya (Krim). Foto: Fillvlad

De rots van herkenning

Wie terugkijkt in de geschiedenis, ziet dat Oekraïne en Rusland heel lang een twee-eenheid vormden. Niet in de laatste plaats vanwege Oekraïne's historie als Socialistische Republiek van de voormalige Sovjet-Unie (USSR). Die relatie verdween niet, maar werd wel anders toen Oekraïne in 1991 zelfstandig verder ging als onafhankelijke democratie. Bijna alle inwoners van de voormalige USSR, en de socialistische landen, kennen echter de prachtige omgeving van het in de Oekraïne (Krim) gelegen Bila Skelya. Dit landschap met haar karakteristieke witte rots, fungeerde als decor voor vele in de Sovjet-Unie opgenomen films over het Amerikaanse Wilde Westen, zoals Chelovek s bulvara Kaputsinov (1987).⁵⁷ Deze in de Krim gemaakte films kregen dan ook de bijnaam Red Westerns. Hetzelfde prachtige Krim-decor werd helaas in 2014 plots het toneel voor een echte shoot out tussen Rusland en Oekraïne. De tweede, nadat eerder — in 1917 — de bolsjewieken onder leiding van Jozef Stalin Oekraïne binnenvielen. Toen wist het Oekraïense 'witte leger' het rode te verdrijven uit de Krim, maar dat kon niet voorkomen dat Oekraïne uiteindelijk in 1921 in Russische handen kwam.

Dit roept natuurlijk de vraag op hoe de Krim zich historisch gezien eigenlijk verhoudt tot de Oekraïne.

Duitsers, Bolsjewieken en het Witte Leger

De gezamenlijke geschiedenis van Oekraïne en de Krim gaat heel ver terug, en kenmerkt zich door de vele wisselingen in nationaliteit van het Krim-gebied. Het Krim-eiland kwam pas in Russische handen toen het als onderdeel van het Ottomaanse Rijk, in 1783, door tsarina Catharina de Grote volledig werd geannexeerd. En daar bleef het lange tijd. Pas tijdens — en kort na — de Eerste Wereldoorlog werd het roerig in de Krim. Het gebied kwam toen respectievelijk in handen van de Duitsers, bolsjewieken en het witte leger. Dat laatste ging gepaard met een hele korte periode van onafhankelijkheid van Oekraïne en de Krim. Deze duurde tot 1921. Daarna ging het — zonder de inmiddels weer Russische Krim — verder als Sovjetrepubliek totdat, in 1954, het ongelofelijke gebeurde. De Russische president Chroesjtsjov besloot op eigen initiatief de Krim aan de Republiek Oekraïne te schenken. Chroesjtsjov, zelf etnisch Russisch, maar zeer gesteld op (de) Oekraïne, beschouwde de Krim als een natuurlijk verlengstuk van de Oekraïense steppen. Ook vond hij dat de Krim economisch gezien beter bij Oekraïne paste.

Het duurde daarna nog 37 jaar voordat Oekraïne en 'haar' Krim uiteindelijk zelfstandig werden. Wel bleven er afspraken gelden met Rusland voor het gezamenlijk gebruik van de militaire haven Sebastopol aan de Zwarte Zee. Toch was daarmee de figuurlijke kous niet af. Niet iedereen in Rusland was namelijk in zijn nopjes met de eerdere schenking van de Krim en zodoende bleef het een geschilpunt dat pas in 1997 tijdelijk werd opgelost. In dat jaar werd een verdrag gesloten dat de grenzen met Oekraïne en de Krim erkende. Die erkenning was echter niet voor de eeuwigheid en liep officieel in 2019 af.⁵⁸

Loslaten

Echt loslaten kon Rusland de Krim niet. In het post-Sovjet tijdperk werd de focus van de op het Westen gerichte Oekraïners, met lede ogen aangezien. Bij de annexatie van de Krim in 2014 leken echter vooral het militair strategisch belang van de zeebasis, en de enorme gasvoorraden in de Zwarte Zee, een rol te spelen. Rusland zelf stelde zich op het standpunt dat militaire onlusten in Oekraïne — waarbij een nieuwe (pro-EU) regering via geweld aan de macht was gekomen — een bedreiging vormde voor de aanwezige Russen en de Russische belangen. In de Krim identificeerde zich op dat moment bijna 60% van de inwoners zich als (etnisch) Russisch.

Russische destroyer van de Kashin klasse in Sebastopol (Krim). Foto: Дмитрий Осипенко

De annexatie voorkwam echter niet dat Oekraïne een Associatieverdrag sloot met de Europese Unie (EU) en versneld wilde toetreden tot de NAVO en de EU.⁵⁹ Een recht dat elke soevereine en onafhankelijke democratie toekomt. Materieel werd het Oekraïense leger, in dat kader, overigens al sinds 2014 steeds intensiever getraind door de NAVO. Voor Poetin vormde dit de opmaat naar een onacceptabel doemscenario waarin de weg werd vrijgemaakt voor een pro-Amerikaanse democratie, direct naast de deur van Rusland. Daarbij was het NAVO lidmaatschap — de NAVO gaf in 2008 in Boekarest al aan dat Oekraïne lid zou worden — wel enigszins opmerkelijk gezien de historische afspraken omtrent de Russische militaire Krim-basis.⁶⁰

Laatste Poging

Terwijl in 2021 de spanningen verder opliepen, verzocht Rusland, op 17 december, de NAVO en president Biden om Oekraïne geen NAVO-lid te maken en geen wapens aan de grens met Rusland te plaatsen. Nadat dit verzoek door de betrokken partijen niet werd ingewilligd, was voor Rusland in 2022 de maat vol. In de vroege ochtend van 24 februari viel het Oekraïne binnen en startte een grootschalige oorlog die het Westen en Oosten lijnrecht tegenover elkaar plaatsten. Het signaal van de voormalig dirigent van de Sovjet-Unie was duidelijk: "Wij herzien ons afscheid van de huidige Oekraïne." Dit met het averechtse effect dat de EU op 23 juni Oekraïne versneld toeliet als kandidaat-lid van de EU, met in haar kielzog Moldavië.

Om te begrijpen wat Russen en Oekraïners historisch zo sterk bindt, moeten we verder kijken dan de voormalige Sovjet-Unie.

Was het verstandig dat in de hiervoor geschetste context de EU, de NAVO (VS) en Oekraïne zo innig met elkaar flirtten? Eerlijk gezegd weet ik het antwoord niet. Er zijn Oekraïners, zoals Vanko, die denken dat Poetin altijd al van plan was om het oude Sovjetrijk in 'ere' te herstellen. Duidelijk is wel dat door het geopolitieke NAVO-EU-VS schaakspel, de hoogste prijs inmiddels wordt betaald door de bevolking van Oekraïne. Die ziet zich ingeklemd in een uitputtingsoorlog waar het Westen tot nu toe aan de kantlijn blijft. Een oorlog die des te pijnlijker is wanneer je bedenkt dat veel families in beide landen een gemengde achtergrond hebben, en dus roots in beide landen. De vraag is dan ook wat dit zal kunnen betekenen voor de toekomst.

Toekomst gericht op het Westen

Zoals het voorgaande al duidelijk maakte, blijft de democratisch gekozen regering in Kiev zich, ondanks de enorm druk van de oorlog, op het Westen richten. Deze beweging is ook af te leiden uit een onlangs door Ashcroft Polls gehouden onderzoek in Kiev.⁶¹ Daarin komt naar voren dat bijna 93% van de Oekraïners de toekomst van hun land (inmiddels) dichter bij Europa ziet dan bij Rusland. Alhoewel terughoudendheid op zijn plaats is, mag wel voorzichtig de conclusie worden getrokken dat de bevolking een duidelijke voorkeur heeft wat betreft hun toekomst. Uit het onderzoek komt ook naar voren dat een overgrote meerderheid van de Oekraïners negatief staat ten opzichte van Poetin (97%) en het Russische leger (94%). En 64% als het gaat om de Russische bevolking. Daarmee zou je verwachten dat verdeeldheid op de loer licht, maar gelukkig valt dat mee. Bijna twee derde is van mening dat ondanks hun verschillen er meer is dat de in Oekraïne wonende etnische Russen en Oekraïners verenigt, dan dat hen scheidt. Bijna negentig procent van de respondenten met Russische etniciteit onderstreepten dit. En dat biedt midden in dit conflict hoop voor de toekomst.

Een vredesmars in Litouwen tegen de oorlog in Oekraïne.Foto: Artūras Kokorevas

De vraag is dan ook vooral hoe het kan dat de Oekraïners en hun etnisch Russische broeders deze raakvlakken (blijven) zien.

Het Kievse Rijk

Om te begrijpen wat Russen en Oekraïners historisch zo sterk bindt, moeten we verder kijken dan de voormalige Sovjet-Unie. En daarvoor kunnen we het beste terugkeren naar de bakermat van de Russische beschaving: het Kievse Rijk. Dit rijk ontstond in de 9e eeuw toen de Scandinavische Varjaggen de stad Kiev veroverden. De buitengrenzen liepen daarna door tot en met Wit-Rusland en een groot deel van Rusland. Dit enorme gebied werd tot aan de val in 1242 niet vanuit Moskou, dat in 1238 in Mongoolse handen kwam, maar vanuit de hoofdstad Kiev bestuurd. Het is dan ook niet zo vreemd dat zowel de (Wit-)Russen als de Oekraïners het oude Kievse Rijk — ook wel Het Kievse Roes genoemd — als hun oorsprong beschouwen.

De Mongoolse overheersing, die geleidelijk werd opgevolgd door een overheersing van het Ottomaanse (Turkse) Rijk, bracht daar weinig verandering in. Sterker nog, Rusland dat zich vanaf 1325 langzaam had onttrokken aan het Mongoolse juk vanuit de opbouw van het zelfstandig Grootvorstendom Moskou, bleef loeren op een kans het Europese grondgebied van het Ottomaanse Rijk in handen te krijgen. Daaronder viel ook de Krim en een vrije doorgang op de Zwarte Zee. Bij de zesde Russisch-Turkse oorlog, die eindigde in 1774, lukte het Rusland om het Ottomaanse Rijk verder terug te dringen naar Azië. Op dat moment was echter de Krim nog in handen van de Krim-Khanate die bondgenoot was van de Ottomanen. Daar kwam definitief verandering in toen Catharina de Grote de Krim annexeerde en de bewoners een vreedzame keus bood: integreren met de Russen óf vertrekken richting Turkije.⁶²

Het einde van de reeks Russisch-Turkse oorlogen betekende dat allerminst. Die kwam pas na de Eerste Wereldoorlog — de laatste keer dat Russische en Turkse strijdkrachten in een oorlog tegenover elkaar stonden — en het pleit definitief in het voordeel van de Russen werd beslecht. Dit leidde indirect tot de opbloei van de Sovjet-Unie waarin het primaat volledig in Rusland (Moskou) en niet meer in Oekraïne (Kiev) lag. Wederom waren Rusland, Wit-Rusland en de Oekraïne langdurig verenigd in een (nog groter) Sovjet-Rijk. Een eenheid die, net als eerder in de geschiedenis, in 1991 uit elkaar viel, maar inmiddels met harde hand lijkt te worden hersteld.

Tussen begrip en onbegrip

Vanuit het (historisch) oogpunt van Rusland is het enigszins voor te stellen dat de aanstaande toetreding van de Oekraïne tot de Europese Unie, de deelname aan de (als vijandelijk beschouwde) NAVO en de vestiging van een pro-Amerikaanse democratie, als reële dreiging worden ervaren. Het zijn echter dezelfde redenen die het onvoorstelbaar maken wat er nu gebeurt.

Oekraïne, dat inmiddels een soeverein land is met een democratisch gekozen regering onder leiding van Zelenski, doet wat de bevolking van haar vraagt. De al dan niet historische en militaire redenen die Rusland voor haar inval heeft, rechtvaardigen dan ook geen bloedige oorlog tussen 'broeders' van het eerste uur. Het is dan ook te hopen dat deze bloedband voldoende bestand blijkt tegen het enorme wapengekletter dat nu klinkt. Inmiddels onderdeel van een conflict waarvan de bloedvlek zich uitstrijkt tot ver voorbij Europa, en niemand meer op zoek lijkt naar vrede.