FILM, MUZIEK & LITERATUUR

Inhoudelijk vernieuwend of beproefde vervlakking?

Categorie: Opinie

Toen rond 2007 de digitale fotografie sterk in opmars kwam, viel voor het eerst ook de term 'vervlakking'. Critici waren van mening dat de beeldcultuur in Nederland er onder leed. De camerafunctie op mobieltjes deed daar nog een flinke schep bovenop. Door de digitale overdaad kozen krantredacties en nieuwssites steeds vaker voor het prijsgunstige mainstreamaanbod; kwaliteit kwam daarbij op de tweede plek. Een jaar later signaleerde de jury van de Canon-prijs en de Fotojournalist Van Het Jaar een mentaliteitsvervlakking onder jonge fotografen. Succes mocht voor deze groep niet te veel moeite kosten. Als een echte verrassing kwam deze constatering overigens niet.

Tien jaar eerder was de juryvoorzitter van de Gouden Uil prijs (de huidige Fintro Literatuurprijs) tot een vergelijkbare conclusie gekomen wat betreft de Nederlandstalige literatuur. Jonge auteurs zouden in hun jacht op commercieel succes hollen van het ene naar het andere boek. Of zoals Harry Mulisch zich in een interview met de Volkskrant liet ontvallen: "De meeste Nederlandse romans weerspiegelen toch de kopieerlust des dagelijkschen leven."

Zo ook in de popmuziek waar — bij de start van het nieuwe millennium — muziekproducer Eddy de Clerq repte over de wachtkamer waarin de muziekwereld zich bevond.²⁹ (Her)nieuw(d)e muziekstromingen, zoals Lounge, scoorden vooral hoog door de mediahype, niet vanwege de kwaliteit. De verpakking leek belangrijker te zijn geworden dan de inhoud, maar was dat feitelijk ook zo? Een in 2012 gepubliceerd wetenschappelijk onderzoek naar de ontwikkeling van muziek bevestigde deze tendens: er zat steeds minder variatie in de akkoorden en melodieën van popnummers. Om over de inhoud van de songteksten nog maar te zwijgen.³⁰

Culturele vervlakking

De gesignaleerde culturele vervlakking liet zich aanvankelijk verklaren als een gevolg van de digitale evolutie. Een omslag die werd gekenmerkt door termen als veel en íedereen. De productiemogelijkheden en toegankelijkheid van het creatieve domein namen in het nieuwe millennium evenredig toe. In de cloud was iedereen een artiest, en viel het voorheen exclusieve podium voor eenweg-media, zoals boeken, televisie en radio ten prooi aan het tweeweginternet.

Voor deze mensen rest dan alleen nog Facebook - u weet wel, die bekende Amerikaanse facilitator van instinctieve (digitale) driften die niet gesymboliseerd raken.

De inhoudelijke kwaliteit profiteerde het minst van deze content-explosie. Onder invloed van commerciële concurrentie raakte het steeds verder achterop. Uit angst om als waterskiër het momentum van een uitrollende golf achter de zoveelste trendspeedboot te missen, werden trends door de culturele industrie haast kritiekloos omarmd. Diezelfde trendgevoeligheid bleek een indicatie van een dieper geworteld probleem. Een waar niet alleen de creatieve sector, maar de maatschappij als geheel mee te maken kreeg: de haperende aandachtsspanne. In die klok gedreven fast-food-for-thought  beleving, werden ingrediënten als verdieping en reflectie gereduceerd tot kruimels op de bodem van een smart toaster.

Gelukkig kon de Koninklijke Bibliotheek eind vorig jaar melden dat jongeren weer stilteruimtes opzoeken in de bibliotheek, om zo — offline — hun kennis te verrijken. Voor de Vereniging van Nederlandse Gemeenten was dit echter geen reden voor een financieel kado'tje. Sterker nog: wegens tekorten in de jeugd- en psychische zorg worden inmiddels dertig bibliotheken met sluiting bedreigd. En dat in een land waarin de afgelopen zes jaar al meer dan 300 bibliotheken tegen de vlakte gingen.³¹ Een zorgwekkende ontwikkeling die op termijn zal uitmonden in meer laaggeletterdheid onder de bevolking. Voor deze mensen rest dan alleen nog Facebook - u weet wel, die bekende Amerikaanse facilitator van instinctieve (digitale) driften die niet gesymboliseerd raken.

Michelangelo's David van zijn sokkel gestoten door het selfiebeeld.Foto: Mario Tama/AFP

Positieve ribbelingen

Is er dan geen enkele ribbeling in deze culturele vervlakking? Jazeker wel. Het museumbezoek in Nederland zit sinds enkele jaren weer in de lift. Dat die toename deels ook te danken is aan buitenlandse bezoekers die onze musea weten te waarderen, doet daar weinig aan af. Internationaal heeft ook het zelfreinigend vermogen van de creatieve sector zijn werk gedaan. In deze industrie staat het produceren van kwaliteit weer steeds vaker voorop. Uit haar midden kwam zelfs een nieuwe tak voort die nu al groter is dan de film- en muziekindustrie tezamen: Gaming. Met name de entertainment-dynamiek van Role-Playing, Art & Exploration Games is hoog, omdat het zowel muziek, film, verhaallijnen én interactie in een platformonafhankelijk medium met elkaar versmelt. Dit leidde ook tot nieuwe immersieve boekvormen in gameformaat, zoals Skipping Stones (KO_OP) en Dear Esther van schrijver Dan Pinchbeck. Een aangrijpend verhaal over een alleen achtergebleven man, dat zich via een virtuele duinwandeling langzaam aan de lezer ontvouwt. En voor al die ouders die zich nu zorgen maken over het vele gamen van hun kroost: niet doen. Van gamen worden ze namelijk slimmer, althans dat stelt Albert Posso, wetenschapper aan het Royal Melbourne Institute of Technology.³² Volgens Posso scoren gamende jongeren veel beter in rekenen en taal dan hun niet-gamende leeftijdgenoten, die liever op sociale media zitten.

Beproefde plateauvervlakking

Eind goed, al goed zou je kunnen stellen, of toch niet? Wie denkt dat de vervlakking langzaam tot het verleden behoort, komt niettemin bedrogen uit. De reden daarvoor schuilt in een nieuwe marktontwikkeling binnen de culturele vervlakking: de beproefde plateauvervlakking. En dat werkt als volgt. Steeds vaker worden kwalitatief hoogwaardige concepten met een bewezen verleden als mal gebruikt voor 'nieuwe' producten. Daarmee ligt de kwaliteit over het algemeen weer hoger, maar staat het echte vernieuwing in de weg.

Een auteur loopt daarmee het risico dat zijn/haar boekcontract voortijdig wordt ontbonden als er publiekelijk ongenoegen aan diens adres wordt geuit.

Vanuit commercieel oogpunt is dat begrijpelijk: waarom zou je nieuwe verhaallijnen en ideeën bedenken als je succes uit eerdere producties eindeloos kunt herkauwen? Slimme algoritmen die successen analyseren weten precies wat het beste consumeert. Experimenteren met nieuwe ideeën waarvan een positieve ontvangst onzeker is, vormt in die optiek een onnodig financieel risico. Zeker bij grote projecten met een enorme scoringsdrang. De eerder gesignaleerde trendgevoeligheid speelt bij dit alles - opmerkelijk genoeg - een ondergeschikte rol. De markt wordt namelijk weer conservatiever, en dát heeft alles te maken met de rol van sociale media.

Facebook, Twitter en Instagram vormen een steeds krachtigere aanjager van de beproefde plateauvervlakking. Een auteur die kiest voor vernieuwing of graag buiten zijn/haar comfortzone opereert, loopt het risico iets te schrijven dat afwijkt van de gangbare opvattingen of van elke willekeurige subcultuur. Dit kan al gauw botsen met de belangen en gedachten van individuen en groepen die menen dat hen het eigendom toekomt van een bepaald gevoel of onderwerp. Je zie dit dan terug in schreeuwerige tweets onder een verongelijkte [#politicalcorrectness] hashtag. En die ontwikkeling geeft te denken, want is het niet juist de taak van een auteur/journalist om van gebaande paden af te wijken, te prikkelen en nieuwe inzichten aan te reiken?

Sensitivity readers

Steeds meer uitgevers in de Verenigde Staten denken daar anders over en nemen een zogenaamde moraliteitsclausule op in het auteurscontract. Een auteur loopt daarmee het risico dat zijn/haar boekcontract voortijdig wordt ontbonden als er publiekelijk ongenoegen aan diens adres wordt geuit. Ook worden er steeds vaker zogenaamde sensitivity readers ingeschakeld die manuscripten moeten beoordelen op gevoeligheden rondom etniciteit, seksualiteit, gezondheid en klasse. Sommige auteurs, zoals Lionel Shriver, zien hierin een vorm van censuur. In een interview in the Guardian³³ vraagt ze zich af hoe lezers de wereld van Donald Trump kunnen begrijpen, als fictieve personages alleen nog maar politiek correcte gedachten erop mogen nahouden.

Moeilijk, zo weet ook Amélie Wen Zhao. Begin dit jaar trok ze haar boek Blood Heir terug nadat ze op sociale media werd beticht van racisme.³⁴ Met haar fictieve roman over een onderdrukte groep, wilde de auteur mensenhandel en dwangarbeid in Azië juist aan de kaak stellen. De voorafgaand aan de publicatie verspreide recensie-exemplaren zorgden echter voor een ware vuurhaard. Uiteindelijk kwam haar debuutroman er dit jaar wel, maar pas nadat op aangeven van sensitivity readers het manuscript werd herzien.

De keuze is aan het publiek.Foto: Brett Sayles

Het laatste woord

Het lijkt er dan ook op dat de beproefde plateauvervlakking — welke zich laat visualiseren als bloemrijke hoogvlakten, zonder onderscheid in kleur — een bedreiging vormt voor het culturele landschap. Het leidt tot voorspelbare producten die lezers, kijkers en luisteraars inhoudelijk weinig vernieuwing brengen. In dat licht helpt het ook niet dat bijvoorbeeld filmmaatschappijen steeds vaker afzien van een persvoorstelling en voorpremière voor een nieuwe film. Vooraf weet je als kijker dan niet of een nieuwe film als Crawl de moeite waard is. Geheel onbegrijpelijk is die ontwikkeling niet. Ook diverse critici faciliteren bewust of onbewust de marktvervlakking. Hun (ooit) belangrijke taak vormt tegenwoordig de sluitpost op menig redactionele begroting of wordt voor een habbekrats uitbesteed. Er zijn daardoor steeds minder critici die — zonder dubbele pet — zaken zuiver inhoudelijk kunnen duiden. Maar maakt het wat uit? In het culturele digitale populisme is tegenwoordig iedereen criticus, en is volgens journalist Neal Gabler de echte criticus al lang zijn gezag kwijt.

De plateauvervlakking komt dan ook niet alleen voor rekening van de creatieve industrie of sociale media, maar is een breder maatschappelijk fenomeen. Het laatste woord is daarbij zoals altijd aan het publiek: zal het kiezen voor een tegencultuur, of blijft men liever grazen op de beproefde (consensuele) hoogvlakten?³⁵