GOING ABROAD

Schrijven voor de buitenlandse markt?

Categorie: Buitenland

Rowan Wilcher | Maandag, 11 februari 2019

Een auteur die rond de zomer haar eerste boek afrondt, maakte me onlangs deelgenoot van een — voor haar — vreemde situatie. Vanuit de wens het Nederlandse manuscript daarna ook direct in het Engels uit te geven, had ze dit als idee aan haar uitgever voorgelegd. Maar wat schetste de verbazing: voor hem was dit traject geen optie. Geloofde de uitgever niet voldoende in het boek, vroeg ze zich af. Daarvan bleek gelukkig geen sprake. Voor de uitgeverij was het simpelweg niet gebruikelijk om dit zo te doen.

Een boek over de geschiedenis van het Muiderslot wordt waarschijnlijk geen bestseller in Mexico.

Vreemd, zul je denken, een beetje uitgever wil toch het maximale uit een boek halen? Die gedachte ligt inderdaad voor de hand, maar daarmee zien we mogelijk iets anders over het hoofd. Laten we gemakshalve beginnen met het belang en de positie van de schrijver.

Een boek in een vreemde taal schrijven, is voor veel schrijvers een lucratieve gedachte. Met name wanneer het de Engelse taal betreft. Met een miljard mensen op deze aardbol die het Engels voldoende beheersen, hebben we het — voor Nederlandse begrippen — over een enorme markt. Dit klinkt natuurlijk mooi, maar als je door jouw schrijversbril nu groene dollartekens ziet verschijnen, zet hem dan nog even af, want: 'as always, there is a catch'. En dat addertje onder het gras kruipt te voorschijn bij het uitgeven van je boek.

Een miljard lezers

Die pakweg een miljard mensen van daarnet wonen uiteraard niet allemaal in één gebied, maar zijn verspreid over bijna 200 landen. Stuk voor stuk landen met een eigen cultuur en regels. De kans dat jouw Nederlandse onderwerp aansluit op de verschillende lokale interesses is niet zo groot. Een boek over de geschiedenis van het Muiderslot wordt waarschijnlijk geen bestseller in Mexico. De drie exemplaren die je daar verkoopt zijn de moeite niet waard. Een boek over het waterbeheer en de toekomst van Chesapeakebaai, zal daarentegen op de interesse kunnen rekenen van een redelijk aantal Amerikaanse lezers uit Virginia, Delaware en Maryland. Ondanks dat er een kleine buitenlandse markt voor deze informatie bestaat, zul je flink moeten concurreren met andere auteurs die reeds woonachtig zijn in jouw afzetgebied. Uitzonderingen daargelaten, is het niet echt realistisch te verwachten dat dit tot een vruchtbare exploitatie leidt.

Non-fictieauteurs die kiezen voor een buitenlandavontuur, doen dit veelal met een universeel onderwerp dat van zichzelf een grensoverschrijdend karakter heeft. Bijvoorbeeld op het terrein van reizen, management, of een universele technologische ontwikkeling. Kortom, onderwerpen die (wat betreft lezersgevoeligheden) niet zozeer cultuur- of plaatsgebonden zijn. Om zo'n boek rendabel in de markt te kunnen zetten, kom je al snel uit bij de belangrijkste twee afzetgebieden, namelijk Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Twee contreien die samen nog altijd goed zijn voor bijna 400 miljoen inwoners. Maar ook die breed georiënteerde auteurs hebben een belangrijke hobbel te nemen, en dat is toegang verkrijgen tot een goede, aldaar gevestigde uitgever zoals Penguin Random House of HarperCollins.

Toegang tot het buitenland

Dat toegangsproces verloopt anders dan we in Nederland gewend zijn. De meeste Engelse en Amerikaanse uitgeverijen werken uitsluitend met een literair of internationaal agent. Dit is een soort van makelaar tussen jou en de buitenlandse uitgevers. Wanneer deze agent overtuigd is van je manuscript zal hij het proberen aan te bieden bij verschillende uitgeverijen. Slaagt dit proces, dan kan hij — in ruil voor een percentage van de boekopbrengst — je helpen met de contractonderhandelingen. Voor Nederlandse auteurs die de breedte willen opzoeken, is de Britse literair agent op papier de beste optie. Door de banden met het Gemenebest is hij net iets internationaler georiënteerd dan zijn Amerikaanse collega. Toch is uiteindelijk het onderwerp van doorslaggevend belang bij die keuze. Dit komt omdat een onderwerp dat in Amerika heel goed scoort, helemaal niet hoeft aan te slaan in het Verenigd Koninkrijk. Je kunt overigens een internationaal agent wel passeren, maar dan kom je onherroepelijk op de gevreesde 'slush pile' (stapel) van de uitgever terecht.

Zo betaalde in 2014 een Nederlandse uitgever meer dan 40.000 euro voor de vertaalrechten van 'Le capital au XXIe siècle', een boek van de Franse econoom Thomas Piketty.

Is er dan geen speelruimte? Zolang jouw boek niet is uitgegeven — of voor het manuscript geen contract getekend is — kun je als auteur vrijelijk handelen. Je kunt zelfs overwegen meerdere agents tegelijk in te schakelen, alhoewel niet iedereen je dit in dank zal afnemen. Is het boek reeds in Nederland door een uitgever gepubliceerd, dan heb je naar alle waarschijnlijkheid de exploitatierechten van jouw boek aan hem in licentie gegeven. Dit betekent dat je volledig gebonden bent aan het met hem afgesloten auteurscontract.

Onderstaand zie je een voorbeeld van een auteurscontract waarbij al deze rechten worden overgedragen aan de uitgever.

Het op eigen houtje overeenkomsten aangaan met verschillende buitenlandse agenten is dan niet meer mogelijk. Dit leidt uitzondering in de situatie waarin jij met je uitgever over de zogenaamde 'foreign (translation) rights' aparte afspraken hebt gemaakt.²⁴ In de praktijk gebeurt het dan ook niet zelden dat de vertaalrechten (grotendeels) in handen van de auteur blijven.

Voor een uitgeverij is dat financieel vaak niet zo aantrekkelijk. Beginnend auteurs zullen die uitzondering dan ook niet snel kunnen afdwingen. Een uitgever zal er overigens geen bezwaar tegen hebben, wanneer jij een buitenlandse uitgeverij/agent kunt overhalen om met hem in onderhandeling te treden. Daar worden jullie namelijk beide beter van.

De Nederlandse auteur die een boek in twee talen wil (laten) uitgeven

Nu je een beter beeld hebt bij het internationale uitgeefproces, heb je waarschijnlijk al een aardig vermoeden waarom Nederlandse uitgevers niet pro-actief op het vliegtuig stappen bij het verschijnen van een nieuw Nederlandstalig boek. Een uitgever die dat doet, komt terecht op een markt die hij niet goed beheerst. Om daarop effectief te kunnen zijn, en voor het boek de juiste publiciteit te genereren, kan hij in het buitenland niet alleen opereren. Daarvoor zullen kosten moeten worden gemaakt en tussenpersonen gevonden. Idealiter zal hij daarvoor een uitgeefpartner zoeken, maar erg praktisch en economisch is dat natuurlijk niet.²⁵

In de praktijk verloopt het proces veelal precies omgekeerd. Veel interessanter voor de Nederlandse uitgever is namelijk de situatie waarbij een buitenlandse uitgever of agent, de vertaalrechten van jouw boek wil kopen. Een Nederlandse uitgever kan dat bevorderen door bijvoorbeeld op beurzen of via netwerken jouw werk onder de aandacht te brengen. Denk bijvoorbeeld aan de bekende Frankfurter Buchmesse. Noodzakelijk is dat niet, buitenlandse uitgevers zetten namelijk zelf ook scouts in die op zoek gaan naar interessante nieuwe boeken. Het (eventueel) vertalen en uitgeven van jouw boek zal dan in de regel door de aankopend uitgever geschieden. Datzelfde kunnen Nederlandse uitgevers overigens ook doen, wanneer ze de vertaalrechten van een Amerikaans of Frans boek verwerven. In dat geval volgt er een Nederlandstalige publicatie op de eigen markt.

Is het boek populair gebleken in de brontaal, dan kan dat de prijs aardig opdrijven. Zo betaalde in 2014 een Nederlandse uitgever meer dan 40.000 euro voor de vertaalrechten van 'Le capital au XXIe siècle', een boek van de Franse econoom Thomas Piketty.²⁶ Een mooi bedrag voor een non-fictieboek dat bovendien in meer dan 15 verschillende landen verscheen.

Het verwerven van de vertaalrechten betekent overigens niet automatisch dat ook de afbeeldingen zijn inbegrepen. Afbeeldingen in een boek zijn kostbaar en worden om die reden in een vertaling soms geheel of gedeeltelijk weggelaten. Voor een auteur kan dit een reden zijn om het aanbod af te slaan.

Direct in het Engels voor de Nederlandse markt

Voorgaande betekent niet dat Nederlandse uitgevers niet rechtstreeks Engelstalige boeken uitgeven van Nederlandse auteurs. Bij uitgevers die studieboeken of vakliteratuur in hun portefeuille hebben, is het niet ongebruikelijk dat boeken meteen in het Engels worden geschreven, en uitgegeven op de Nederlandse markt. Een boek dat bijvoorbeeld gaat over internationaal aansprakelijkheidsrecht zal al snel in het Engels worden geschreven, en daarvoor bestaat in Nederland een markt. Denk bijvoorbeeld aan Universiteiten waarbij veel studierichtingen tegenwoordig Engelstalig onderwijs verzorgen, of ten behoeve van juridische afdelingen van grote multinationals met een vestiging hier. Maar... van zo'n boek bestaat meestal dan geen Nederlandse variant, omdat daarvoor — paradoxaal genoeg — een afzetterrein ontbreekt.

Tot slot

Ben je bezig of ga je binnenkort beginnen aan een boek dat je (ook) graag in andere taal zou zien verschijnen, onderzoek dan eerst goed alle mogelijkheden voordat je je definitief vastlegt. Uiteraard kun je ook besluiten om helemaal geen agent of uitgever in te schakelen en te kiezen voor een eBook op Amazon. Dit is veruit de snelste weg naar de wereldmarkt, maar biedt je niet de belangrijke voordelen van een uitgever, zoals een netwerk. Ook kan Amazon de exclusieve uitgave van je eBook opeisen, bijvoorbeeld als je kiest voor Amazon Kindle Direct Publishing (KDP), waardoor je niet op andere verkoopplatformen actief kan zijn. Er is echter geen goed of fout wat betreft die keuze. Bedenk wel dat je van een (non-fictie)boek meestal niet echt rijk wordt. Ook de 'international best selling' Amazon auteurs, houden er voor hun levensonderhoud in de regel een andere baan op na.²⁷ Anders dan in Nederland bestaan er in het buitenland echter wel grote literatuurprijzen voor non-fictieboeken, zoals de Amerikaanse National Book Award of de Britse Baillie Gifford Prize.

Wil je als auteur op jouw vakgebied een reputatie opbouwen in het buitenland, dan doe je er verstandig aan een geschikte uitgever of literair agent te interesseren voor jouw boek. Dit schept voor de buitenlandse lezer — voor wie jij immers nieuw bent — een aanvullend stuk vertrouwen. Hetzelfde geldt overigens ook voor ondernemers die zich via een boek willen profileren op de buitenlandse markt.

Vind je het juist belangrijk om in meerdere genres actief te kunnen zijn, overweeg dan om bij één van beide onder pseudoniem te schrijven. Daarmee voorkom je verwarring bij lezers die een naam met een bepaald genre associëren. Daarbij hoef je het natuurlijk niet zo bont te maken als de bekende Amerikaanse schrijver Frank Baum.²⁸ Die hield er maar liefst negen succesvolle pennamen op na, waaronder drie vrouwelijke.

Natuurlijk zijn er meer redenen om te kiezen voor een pseudoniem. Met een pseudoniem houd je privéleven en schrijven ook voldoende uit elkaar.

• 24. Onder voorwaarden bestaat er een mogelijkheid voor uitgevers en schrijvers (met minimaal een gepubliceerd boek), om bij het Nederlands Letterenfonds een projectsubsiside aan te vragen welke kan oplopen tot ruim dertigduizend euro. Hierin zit een buitenland budget.↩
• 25. Bedenk hierbij ook dat Angelsaksische uitgevers niet zelden met een ietwat ongewennige blik zullen kijken naar Engelstalige uitgaven die in zijn geheel in andere landen, zoals Nederland en België, worden gerealiseerd.↩
• 26. Chin-A-Fo, H. & Jaeger, T. (2014). Nederlandse uitgevers vechten om vertaling van boek van Thomas Piketty. NRC.↩
• 27. Concepción de, León (2019, 5 januari). Does It Pay to Be a Writer? The New York Times↩
• 28. Baum, die door zijn Oz boeken sterk werd geassocieerd met de Staat Kansas (Sunflower State), publiceerde maar liefst 55 romans. Naast zijn eigen naam gebruikte hij onder andere ook de pennamen: Edith Van Dyne, Floyd Akers, John Estes, Schuyler Staunton en Laura Bancroft. Voor meer informatie over het werk en leven van Baum verwijs ik je graag naar de Kansas Studies Collection van Thomas Fox Averill.↩