CENSUUR ALS AANDACHTSVORM

ZENZUUR

Categorie: Actualiteit

Op 9 februari ontving Disney's animatiefilm OUT, geschreven door Steven Hunter (bekend van Finding Nemo), een Oscar nominatie. OUT gaat over jonge man die op het punt staat zijn ouders te vertellen dat hij gay is. Alhoewel de Oscar uiteindelijk niet werd verzilverd, sleepte OUT wel een andere prijs in de wacht. In april ontving het de special recognition award tijdens de uitreiking van de 32e GLAAD Media Awards. Een gezaghebbend — en pro-LGBT — filmfestival dat jaarlijks plaatsvindt in New York.

De GLAAD award heeft alleen één nadeel, winnaars krijgen geen felicitaties uit Rusland. De Russische mediawaakhond Roskomnadzor vond een officiële waarschuwing aan Disney dan ook meer gepast. Volgens haar staat de film op gespannen voet met de Russische regelgeving die 'propaganda' voor niet-traditionele seksuele waarden verbiedt. Met dat verbod wil Rusland tegengegaan dat jongeren op verkeerde gedachten worden gebracht door boeken en films waarin homoseksuele personages voorkomen. OUT zal dan ook niet te zien zijn via Russische media.

Disney en censuur, je verzint het niet.G. Costantin

Wie dergelijke censuur typisch toedicht aan Russische of Aziatische invloedsferen komt al snel bedrogen uit. Censuur is een veelkoppig en geografisch onbepaald monster. De film Sneeuwwitje en de zeven dwergen — die in Rusland overigens nooit is gecensureerd — is daar een goed voorbeeld van.

Disney's spagaat

Na ruim 400 dagen gesloten te zijn geweest, opende Disneyland Californië in mei eindelijk weer haar deuren. Geïnspireerd op de uit 1937 daterende tekenfilm 'Snow White', presenteerde het Disneypark de nieuwe attractie 'Snow White's Enchanted Wish'. Een betoverende wens die uiteindelijk uitmondt in die o zo beroemde kus. Alhoewel dit stukje magische romantiek voor velen een welkome afleiding vormt van de dagelijkse realiteit, ligt censuur wederom op de loer.

Waar in 2018 de film al ter discussie werd gesteld, zoals inmiddels heel veel Disney producties, was het nu de beurt aan de Disneyattractie. De prinselijke kus die Sneeuwwitje tot leven wekt, zo stellen sommige MeToo-activisten, is namelijk ongevraagd en nodigt uit tot een heuse rape culture. Volgens hen kan zo'n attractie anno 2021 echt niet meer.

Wie de film Sneeuwwitje in zijn geheel bekijkt, ervaart dat het gaat om twee geliefden. Sneeuwwitje zingt dan ook: "Dus wens ik — , maak dat m'n liefde (prins red.) komt." Wanneer echter de boze stiefmoeder haar naar de slaapdood voert, rest de prins slechts een laatste afscheidskus. Hoe de prins toestemming had moeten vragen, ontgaat mij in de discussie, waarin context duidelijk een ondergeschikte bijrol vervult. Zo weet ook Sneeuwwitje's stiefmoeder, die, opgejaagd door zeven dwergen, van een rots te pletter valt. Tot op heden is voor haar positie nog geen (Twitter) actiegroep opgestaan.

Gelukkig is dat ook niet nodig; Sneeuwwitje is vooral een klassiek sprookje en geen gedragscode.⁴⁹ Dat neemt niet weg dat in nieuwe film- en boekvertellingen, de tedere kus steeds vaker meedogenloos wordt weggecensureerd. Het lijkt een gevolg van overdreven politieke correctheid in een aandachtseconomie, waarin sensatie gedreven controverses het in toenemende mate winnen van het gezond verstand.

Voor Disney Studios is dit een groeiend probleem. Er is bijna geen oud Disney sprookje dat niet onder vuur ligt wegens achterhaalde opvattingen of stereotype hoofdrolspelers. Een van hen is Peter Pan (ook uitgebracht als Peter and Wendy) dat gaat over een magische jongen die weigert op te groeien.⁵⁰ Voordat Peter Pan in 1953 uitkwam als Disneyfilm, verscheen het in 1904 als theaterstuk van de hand van James Barrie, die daarna in 1914, ook het boek voor zijn rekening nam.

In Peter Pan komt het woord Redskins (roodhuiden) voor, waar het overigens geen negatieve betekenis heeft. Inmiddels roept in Amerika het gebruik van het woord Redskin gevoeligheden op (bij grote sponsors).⁵¹ Het bekende Washington Redskins Football team veranderde bijvoorbeeld om die reden van naam. De Indianen zelf lijken overigens geen probleem te hebben met de aanduiding, net als de meerderheid van de Amerikaanse bevolking.

Peter Pan's Wendy Darling is geïnspireerd op Margaret Henley (1888-1894).Disney

De belangrijkste kritiek op Peter Pan is dat het de oorspronkelijke bewoners van Amerika portretteert op een stereotype manier die onvoldoende de diversiteit en authentieke culturele tradities weerspiegelt. Om dat na te gaan is het uiteraard de vraag wat de bedoeling van de Neverland setting was. Onmiskenbaar was dit het neerzetten van een eiland waar alle kinderfantasieën tot leven kwamen, veelal gereduceerd tot de belevingswereld van hoe kinderen piraatje of Indiaantje spelen. Daarnaast diende Neverland ook nog een dieper doel. Met de losse moraal op het eiland creëerde Berrie bovenal een tegenstelling met de laat-Victoriaanse Engelse middenklasse. Een klasse die door haar overdreven drang naar conservatisme, zelfvoldaanheid en strenge fatsoensnormen — als beknellend werd ervaren.

De fictieve ruimte die zodoende werd geschapen, pretendeert niet een getrouwe afspiegeling van de Amerikaanse (Indianen)gemeenschap te zijn, maar juist een (fantasie-)escape van de Britse. Een eiland waar piraten, zeemeerminnen, kinderen en de Piccaninny stam (ofwel de roodhuiden) de hoofdbewoners zijn. De schrijver was daarbij vooral op zoek naar contrasten. Dat laatste kun je denk ik ook niet los zien van het feit dat Peter Pan oorspronkelijk werd geschreven voor het theater. En vooral bij theaterproducties draait het om een beeld dat een bepaalde werkelijkheid (in haar essentie) moet weergeven. En dit raakt heel sterk aan symboliek, die, op haar beurt, vaak naadloos overgaat in karakterisering of stereotypering. Ik zal dat laten zien aan de hand van een aantal voorbeelden.

Stereotypen

Tijdens een voorstelling komt er veel informatie op de kijker af die dit razendsnel moet kunnen verwerken. Een stereotype helpt de toeschouwer de boodschap gemakkelijker te bevatten. Zo staat de kroon van een koning symbool voor wereldlijke macht en onderstreept het zijn positie en gewicht. Aan koningen worden ook zekere eigenschappen toegedicht, zoals het zijn van materialistisch, overspelig en oorlogszuchtig. Zo'n stereotype zorgt ervoor dat de toeschouwer zich snel kan inleven in het personage.

Verwarring ontstaat wanneer — in een geanimeerd theaterstuk — een onderdanige koning zonder kroon het podium bestijgt. Er ontstaat dan ruis en vertraging in het leggen van de puzzelstukjes (tussen machthebber en omgeving). Een vergelijkbaar beeld zien we bij tekenfilms. Anders dan in een boek, is er niet altijd voldoende tijd en ruimte om eerst een karakterpersonage volledig uit te diepen. Een fragment van een politieauto die met hoge snelheid een straat inrijdt, opgevolgd door het beeld van een rennende norse man in zwart-wit streepjespak, vertelt de kijker direct hoe de vork in steel zit. Uiteraard hebben niet alle boeven een norse blik, laat staan dat ze een streepjespak dragen, maar voor de kijker werkt het doeltreffend. Overdrijf je stereotypering te sterk, dan ontstaat er een karikatuur. Daarbij kun je denken aan de stoere officier die net niet onder het opgespelde gewicht van alle onderscheidingen bezwijkt.

Sprookjes worden bekeken als non-fictie en ruimdenkendheid maakt plaats voor letterlijke interpretaties. Fantasie moet zich daarin verantwoorden aan een geprojecteerde en genormeerde realiteit.

Ook op filmgebied zien we karakterisering terug. Een recente, alom geprezen film is Borat Subsequent Moviefilm (gespeeld door Sacha Baron Cohen). Een veel groter stereotype voor Kazachstan en de Oost-Europese cultuur dan Borat, bestaat niet. Kazachstanen worden in de film neergezet als racistisch, seksistisch en primitief. Veel mensen moeten hierom lachen, maar als je daar niet aan voorbij kunt kijken, en niet ziet dat dit satire is, dan is het een ronduit beledigende film voor Oost-Europese culturen. Kijk je naar het algehele effect, dan is Borat 2 vooral een film die niet de Kazachstaanse, maar juist de hypocrisie van het Amerikaanse exceptionalisme aan de kaak stelt.

Borat als redder van Kazachstan.Foto: Amazon Prime

Een zekere stereotypering (van personages) is dus nodig voor het vinden van een balans tussen (communicatie)vorm en inhoud. De categorisering die gepaard gaat met de genoemde karakterisering is functioneel aan de uitvoering. Het helpt vooral om informatie te vereenvoudigen en te systematiseren, en de dramatiek — die een onlosmakelijk onderdeel is van theater — zo goed mogelijk over te brengen op de belevingswereld van het publiek. Want voor de duidelijkheid: alle personages in Neverland sluiten aan op de verbeelding van kinderen, en de stereotypes die kinderen daarvoor hanteren.

En die wereld kende James Barrie goed. Hij modelleerde veel belangrijke personages naar de kinderen van zijn vrienden en medewerkers, zo ook in Peter Pan. Daar is bijvoorbeeld Wendy Darling geïnspireerd op de jong overleden Margaret Henley, waar Barrie erg op was gesteld. Ook sommige passages met het opmerkelijke Engels ontleende hij daar aan. Maar dat betekent niet dat het niet anders kan. Met de middelen en tijdgeest van nu, had Barrie het op onderdelen mogelijk anders gedaan. Het Londense Great Ormond Kinderziekenhuis, dat van Barrie de auteursrechten ontving, biedt filmmakers de benodigde ruimte om in nieuwe producties rekening te houden met de gevoeligheden van deze tijd. Uiteraard zonder geweld te doen aan de essentie van het verhaal.

Richten we ons puur inhoudelijk op het thema, dan is het belangrijkste onderwerp in Peter Pan vooral de keuze tussen kind blijven of verantwoordelijkheid nemen, en, naarmate dit meer gewicht krijgt, de vraag of liefde sterker weegt dan trouw blijven aan je roots. Ook de dood(ervaring) is een wederkerend element. Achterstelling of onderdrukking zijn echter geen thema's in Peter Pan. Peter Pan is bovenal een sprookje voor kinderen en Neverland een fictief eiland in de gedachten van een kind. Niettemin kan het door een (jong) volwassene ook worden beschouwd als een uitnodiging tot echte verdieping in de 'Native American Culture'. Daar zijn prachtige non-fictie boeken over geschreven, zoals The Middle Ground, van Richard White⁵² of 1491, van Charles Mann.⁵³ De wereld die je daarin vindt, staat in schril contrast met het huidige verdeelde Amerika.

Voor Disney, die haar historische oeuvre liever niet in de shredder wil zien verdwijnen, blijft de situatie niettemin complex. Literatuur en klassiekers nemen voor wat het is, blijkt voor sommigen steeds moeilijker. Sprookjes worden bekeken als non-fictie en ruimdenkendheid maakt plaats voor letterlijke interpretaties. Fantasie moet zich daarin verantwoorden aan een geprojecteerde en genormeerde realiteit. Precies de hoek waar fantasie niet thuishoort en waar het ophoudt grenzeloos en imaginair te zijn. Toch verwacht ik niet dat daardoor ook Snow White's Enchanted Wish binnenkort op de diepe, donkere bodem van een wensput belandt. En dat heeft alles te maken met een opkomend opportunistisch verschijnsel op het gebied van censuur.

Censuur als aandachtsvorm: Zenzuur

Sommige aspecten van de hiervoor gesignaleerde ontwikkeling zou je ook kunnen aanduiden met de term zenzuur. Een eigentijdse nieuwe vorm van censuur. Van oudsher denken mensen bij censuur aan het blokkeren van bepaalde informatie door de overheid, zoals bij OUT. Echter kunnen ook bepaalde bedrijven, groeperingen of zelfs individuen censuur toepassen of afdwingen. Daarbij zien we steeds vaker dat het doel van censuur niet is om een maatschappelijke ontwikkeling of afwijkende mening te onderdrukken, maar juist om zelf aandacht te genereren. Dat is wezenlijk iets anders. De creatieve uiting die een middel tot verlichting vormt [zen], wordt publiekelijk uitvergroot en gecriminaliseerd [zuur] voor een niet of nauwelijks samenhangend eigen belang.

Bij Sneeuwwitje was het Fox News dat een positief-kritische recensie van 'Snow White's Enchanted Wish' in het lokale San Francisco Gate magazine, polariseerde en opblies tot wereldnieuws. Daarbij werden suggestieve koppen als: "Cancel culture targets Snow White" en "Snow White ride slammed as not “woke” enough", als 'triggers' gebruikt.

In het bewuste San Francisco Gate artikel⁵⁴ vertellen de schrijvers hoe mooi de nieuwe attractie in elkaar steekt, maar kraken daarbij ook een kritische noot over de kusscène:

"A kiss he gives to her without her consent, while she's asleep, which cannot possibly be true love if only one person knows it's happening." en "Haven’t we already agreed that consent in early Disney movies is a major issue? That teaching kids that kissing, when it hasn't been established if both parties are willing to engage, is not OK?"

De situatie maakte zichtbaar duidelijk dat (de dreiging van) censuur een heel opportunistisch instrument kan zijn. Zoals altijd draaide het uiteindelijk vooral om aandacht en geld, maar tegen welke prijs? Met deze vorm van nieuwsmakerij, waarin een mening werd uitvergroot tot een dreigende censuuraanval — en het verlies van een breed gekoesterde waarde geveinsd — creëerde Fox News direct een sfeer van angst en achterdocht. Een beproefde methode waarmee voormalig president Donald Trump ook regelmatig alle aandacht naar zich toe trok.

Karakterisering of gewoon de schokkende realiteit?Foto: Rex Features

In zo'n defensieve setting struikelt echter elke redelijke vorm van dialoog en nemen tegenstellingen alleen maar verder toe. Voor onderwerpen als gelijke rechten, racisme en diversiteit is dat geen goed nieuws. Deze zaken zijn belangrijk en lenen zich niet voor oneigenlijk gebruik door middel van controversiële clickbaits of zenzuur. Vrouwen die oprecht opkomen voor lichamelijke integriteit wordt slechts een lipdienst bewezen, wanneer door aandachtzoekers het onderwerp wordt misbruikt, en onder de #MeToo vlag een verbod op Sneeuwwitje's kus wordt geëist. Een dergelijke vorm van ridiculisering knabbelt aan het draagvlak voor MeToo en (de oorspronkelijke gedachte achter) Woke. Langzaam verwateren deze #hashtags in een moeras van waaruit verkrampte darmgassen opborrelen en oprechte problemen lijdzaam wegzakken in troebel drijfzand. Het naastgelegen open riool van de sensatiepers stinkt er niet minder om, want vooral om een nepscheet wordt gegarandeerd gelachen.

Een aanverwante vorm van buikpijn werd de afgelopen maanden ook ervaren door de creatieve sector. Die wordt inmiddels gesensitiveerd, gecensureerd en heropgevoed door zelfbenoemde moralisten die begrijpend lezen hebben ingeruild voor een eenzijdige autoritaire religiositeit.

Tom MacDonald, Fake Woke (2021). Genre Rap/Hip-Hop.Label: Tom Macdonald

Maar wat is een ontwikkeling zonder tegengeluid? Die komt momenteel uit de muziekwereld, een genre dat tot nu toe onderbelicht bleef. In het immens populaire album Fake Woke (2021) van rapper Tom MacDonald, vinden we een stevige aanklacht tegen de cancel cultuur en de mainstream media. In het gelijknamige nummer spreekt Macdonald zijn zorgen uit over de labeldrang van onze maatschappij. Een wereld waarin volgens hem gevoelens feiten volledig zijn gaan domineren. Macdonald ervaart daarin de smartphone als de nieuwe slavenketting; weliswaar zien we geen kooi, maar wordt ons wereldbeeld via het scherm wel ernstig beperkt. In Fake Woke neemt hij daarom stelling en rapt hij vastberaden:

Tsjaikovski Unplugged

Gelukkig kent de nieuwe zenzuur ook een zoetgevooisder vorm die ons wederom in Rusland brengt. Daar zag ik enige jaren geleden in het Bolsjoj-theater in Moskou een balletvoorstelling van Tsjaikovski's Zwanenmeer. Ik wist toen nog heel weinig van ballet, maar geheel onberoerd liet de ambiance me niet, waardoor er ik meer over wilde weten.

Het Zwanenmeer vertelt het verhaal van prins Sigfried en Odette, die, vervloekt door de tovenaar Von Rothbart, gedoemd is te leven als een witte zwaan. Alleen 's nachts kan Odette terugkeren naar haar menselijke vorm. Zo ervaart ook Sigfried na een bijzondere ontmoeting bij het Zwanenmeer. Vastberaden probeert hij haar betovering te verbreken, maar daarvoor is ware liefde vereist. Uiteraard probeert Von Rothbart deze liefde te voorkomen en ontvouwt zich vanaf dat moment een boeiend schouwspel. En ballet blijkt voor die vertolking een wel heel krachtige expressievorm.

Een observering die enkele Japanse creatieve geesten waarschijnlijk ook was toegedaan, want waar het Zwanenmeer ballet inmiddels wereldbekend is, gold dat tot voor kort niet voor het merk BUYMA.

Toen kledinggigant BUYMA, een afkorting van Buying Market, de wereldmarkt wilde betreden, zag het zich geconfronteerd met een haast onoverkomelijk probleem. Want hoe valt een onbekend merk op in die zee van internationale concurrenten? Denk alleen al aan About You, ASOS, Everlane, Nasty Gal, TOBI, Zalando, Zara en die andere duizenden retailers.

Slimme censuur in Tsjaikovski's Zwanenmeer. Foto: BUYMA

Heel paradoxaal bleek het creatieve antwoord te liggen in zenzuur. In een spotje waarin vooral geen kleding wordt getoond, brengen twee, in adamskostuum gehulde, balletdansers een gecensureerde balletuitvoering van het Zwanenmeer ten uitvoer. De moderatie is daarbij in handen van enkele meevliegende drones die de torso's zorgvuldig afschermen. Althans, dat is de bedoeling. De moderne techniek houdt echter moeilijk tred met de dynamische bewegingen van de balletdansers; naarmate de actie en snelheid toenemen, melden zich steeds meer drones. Stuk voor stuk geprogrammeerd om er zeker van zijn dat 'niets' per ongeluk aan de geregiseerde censuur ontsnapt. Voor de kijker die de toenemende censuur nog maar moeilijk kan bevatten, verschijnt kort daarna heel subtiel in beeld: '服を購入', ofwel koop kleren.⁵⁵

Een bedekt advies, dat, gezien de huidige marktpositie van BUYMA, veel mensen zich persoonlijk hebben aangetrokken. Zenzuur als aandachtsvorm werkt dus — zo wist waarschijnlijk ook Loesje toen ze ooit zei: "Niets maakt zo nieuwsgierig als censuur."