NO RIVER, NO SEA

Grenzeloos

Categorie: Actualiteit

Voor het een na laatste hoofdstuk had ik me een positiever onderwerp voorgesteld, maar zoals je in de voorgaande bijdragen al had gemerkt, heeft de actualiteit zo zijn eigen agenda. En helaas is de wereld niet altijd zo mooi als ze zou kunnen of behoren te zijn. In 2018 begon ik met het schrijven van de bijdragen, waarvan een aantal een culturele reflectie vormt van de wereld zoals die op dat moment was. Wel vanuit het doel dat ik met het uiteindelijke boek voor ogen had en een wisselende invalshoek, maar inhoudelijk vooral spiegelend aan de tijdgeest. Elk jaar kwam daarin voorbij, met uitzondering van 2023.

OpenAI zou in 2023 denk ik een relevant onderwerp hebben kunnen zijn, maar daar had ik in 2020 al een bijdrage aan gewijd. Van dat verhaal kreeg ik enkele jaren later een nare bijsmaak toen bleek dat OpenAI, dat bulkte van het geld, schrijvers en kunstenaars stiekem had bestolen met haar parasitaire ChatGPT en Dall-E toepassing. Ik weet niet hoe het voor jou als lezer en of schrijver is, maar AI gegenereerde content vindt bij mij geen weerklank. Ik haak dan af vanwege een gebrek aan authenticiteit en vindt het ook een inhoudelijke belediging voor de lezer. Het gebruik is tenslotte gericht op het maken van iets dat lijkt op wat al bestaat. Nu GenAI de hype niet kan waarmaken en investeerders bakzeil halen, verschuift hopelijk de interesse weer meer richting originaliteit.

Dat na mijn bijdrage over het conflict tussen Oekraïne en Rusland, in 2022, er kort daarop een nieuwe oorlog van omvang zou uitbreken, had ik overigens niet verwacht. Volgens de Geneva Academy staat de teller van gewapende conflicten in de wereld inmiddels op 110. De bewuste oorlog tussen enerzijds Israël en anderzijds Hamas, Hezbollah, Houthi's én Iran (oplopend conflict) is daarin opvallend, en mijn uitwerking van het onderwerp dit keer misschien ook.

Die zevende dag in oktober

Op 7 oktober 2023, als tijdens de Joodse feestdag Vreugde der Wet veel soldaten met verlof zijn, breken Hamas terroristen door de grenshekken die Gaza van Israël scheidden. Onder een regen van raketlanceringen, wordt het vuur geopend op alles wat Israëlisch is, tot aan baby's toe. Voor het oog van de meegenomen camera's voltrekt zich de meest gruwelijke slachting sinds de Holocaust. 1200 mensen vinden bij de aanval de dood en bijna 150.000 duizend burgers worden geëvacueerd. Daarnaast worden ook nog 251 mensen met geweld ontvoerd.

Wereldwijd zijn de reacties verdeeld, ook in Nederland. Alhoewel het publiekelijk ontkennen van de Holocaust strafbaar is, blijkt het vieren van de aanslag van 7 oktober hier toegestaan. De mentale ondergrens die daarvoor bereikt moet worden, ligt echter zover buiten mijn belevingswereld dat ik het inlevingsvermogen mis om dat te begrijpen. Sommige bestuurders tonen zich niettemin grenzeloos en vergoelijken het als democratie.

Wahnsinn in höchster Potenz.

Israëliërs zijn gelukkig sportief, dat ervoer ook de Palestijnse terreurbeweging Zwarte September, toen zij op de Spelen van 1972 een bloedbad aanrichtten in het Israëlisch gedeelte van het Olympisch dorp. Daarin vervulden de Israëlische worstelcoach Moshe Weinberg en gewichtheffer Yossef Romano, die met hun atletisch optreden het leven van twee andere gijzelaars redden en twee gijzelnemers tijdelijk overmeesterden, ongewild een heldenrol. Een eerlijke finale werd hen in München echter niet gegund. Vanwege onsportief gedrag van de tegenpartij (de gruwelijke details zal ik je besparen), vonden uiteindelijk elf gijzelaars de dood. Het eremetaal was voor de daders en werd buiten het stadion uitgereikt in de vorm van een lading lood.

Duitsers protesteren tegen terreur (1972).Foto: Britannica

De genoemde gebeurtenissen staan niet op zichzelf, maar zijn onderdeel van een wederkerend patroon. Destijds noemde men dergelijke aanslagen terreurdaden en sprak men van terroristen, tegenwoordig spreekt men van strijders. Een 'strijd' tegen burgers die letterlijk alle grenzen te buiten gaat en tot nu toe niet tot een oplossing heeft geleid. En anders dan de demo op de foto, zijn de demonstraties van tegenwoordig veeleer pro-terreur en vinden we dat steeds normaler.

Vergeten is München door sommigen nog niet. Ter 'viering' van de 52e verjaardag van het bloedbad in München, werd op 5 september door een 'strijder' ditmaal het Israëlisch consulaat in München beschoten. Mijn 'felicitaties', maar in vredesnaam, waarmee eigenlijk?

Een andere benadering

Laat ik eerst voorop stellen dat de Palestijnse bevolking in de Gazastrook en Hamasstrijders niet over een kam moeten worden geschoren. Net als de gemiddelde Israëlische burger willen veel inwoners van Gaza (en Westbank) ook gewoon een veilig en toekomstbestendig bestaan leiden. Iets wat in Nederland overigens ook voor steeds minder mensen is weggelegd, maar dat terzijde. Een raket in je huis, afkomstig van Israël, of vooraf in je kelder geïnstalleerd door Hamas, hoort in dat plaatje niet thuis. In Libanon zal het narratief niet wezenlijk anders zijn, zij het dat daar Hezbollah in het Zuiden actief is.

Volgens onze man in Teheran, Thomas Erdbrink, zijn in het wat verder gelegen Iran, de Iraniërs ook niet de beroerdste types. Op papier mag er weinig, maar in de praktijk valt dat reuze mee. Nee, het is vooral het religieuze theocratisch regime aldaar dat een proxy-war voert tegen alles wat met Israël is verbonden. En ja, het Westen is in die visie niet erg populair, maar eigenlijk is dat overwegend een politieke keuze.

Slachtoffers die al veel te lang wachten op herstel van een schade die eigenlijk niet te vergoeden is.

In Israël zelf wonen overigens gewoon Palestijnen, ook wel aangeduid als Israëlische Arabieren die overwegend geboren zijn in Israël. Alle inwoners zijn Israëlisch staatsburger met een idem paspoort, echter wordt wel onderscheid gemaakt naar nationaliteit. Daarbij zijn Joods en Arabisch de meest voorkomende. Het zijn van Joods en Israëliër is dus niet per definitie hetzelfde. Om die reden schrok ik ook van het nieuws op 13 maart dat zo'n duizend pro-Palestina-betogers op het Waterlooplein de plechtigheden rond de opening van het Nationaal Holocaustmuseum in Amsterdam hadden verstoord. Daarbij werden maar liefst dertien 'demonstranten' aangehouden door de politie. Opnieuw vraag ik mij af waar de mentale ondergrens ligt die benodigd is voor deze uiting. De Holocaust is de zwartste bladzijde uit onze moderne geschiedenis, en vond plaats in een periode dat de Staat Israël nog niet bestond. De actie in Amsterdam getuigt dan ook niet van enig historisch besef.

Ook het uitjoelen van de aanwezige Koning Willem-Alexander was opmerkelijk. De koning verdient simpelweg meer respect. Al was het alleen al vanwege het feit dat hij de vondst van de NSDAP-lidmaatschapskaart van zijn grootvader prins Bernhard, die deze periode altijd had ontkend, niet wegmoffelde, maar koos voor transparantie. Naar zijn mening horen dergelijke gegevens beschikbaar te zijn voor onderzoekers en geschiedschrijving. Het is een lichtpunt in duistere tijden, eindelijk iemand die het goede voorbeeld geeft.

Executie van Joden door SS in Berdychiv, Oekraïne (1941).Foto: Holocaust Memorial Parijs

De geschiedschrijving over de Holocaust is overigens nog lang niet ten einde. Zo kon de lokatie van bovenstaande foto door het onlangs opduiken van een tweede foto, na 83 jaar eindelijk met zekerheid worden vastgesteld.⁷³ De foto is een herinnering aan de massale executies van Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Op de achterkant van de tweede foto staat met potlood geschreven: "Wahnsinn in höchster Potenz." De bovenstaande afbeelding van de executie is indringend, en ik heb getwijfeld of ik hem zou gebruiken, maar ik denk dat het de boodschap dusdanig helder overbrengt dat het functioneel en gerechtvaardigd is.

Nog maar eens herhalen

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden naast Joden ook zigeuners, homoseksuele, lesbische, veroordeelde en gehandicapte MENSEN afgevoerd naar concentratie- en vernietigingskampen, vergast en of onderworpen aan gruwelijke experimenten.⁷⁴ Deze mensen werden door de Nazi's als (biologisch) inferieur beschouwd, hetgeen in hun ogen een etnische zuivering rechtvaardigde. Vaak wordt daarbij nog vergeten dat er ook genocide plaatsvond op Poolse burgers (1,8 miljoen) en Russische krijgsgevangenen (3.3 miljoen). Donkere mensen maakten geen deel uit van de deportaties, maar viel de meest zware vorm van racisme ten deel, welke onder andere vorm kreeg door sociale uitsluiting. In totaal kwamen 17 miljoen mensen om ten gevolge van het systematisch uitmoorden op basis van etniciteit. Qua Joodse slachtoffers had Nederland het hoogste aantal van West-Europa. Dit was niet in de laatste plaats te danken aan de Nederlandse treinen, die tot uitdrukkelijk genoegen van nazibeul Adolf Eichmann immer op tijd reden.⁷⁵ De hoofdreden lag echter in de manier waarop de Nederlandse overheid de bezetter destijds faciliteerde.

Daarmee in schril contrast staat de februari staking van 1941, toen veel Nederlandse bedrijven wel hun deuren sloten en tienduizenden Amsterdammers de straat op gingen om te demonstreren tegen de Duitse bezetter. Na twee dagen was echter de staking, mede onder druk van het Amsterdamse gemeentebestuur, weer voorbij. Individueel verzet bleef wel doorgang vinden, ook in het Oosten van het land waar het spoor de Duitse grens naderde.⁷⁶

Stil verzet, doorgesneden telefoonkabels (1941).Foto: © Eikvos

Misschien denk je, wel ja, dat was toen, maar het recente Nederlandse toeslagenschandaal laat zien dat etnisch profileren en discriminatie op basis van sociale klasse door de overheid nog niet uitgebannen zijn, en dat tot de rechterlijke macht aan toe. Dat laatste vind ik nog het meest erg. De slachtoffers van het toeslagenschandaal zijn weliswaar niet gedeporteerd, maar hun leven is wel vernietigd en dat van hun, door de overheid weggenomen, kinderen ook. Het is opvallend dat wederom iemand van het Koninklijk Huis, Prinses Laurentien, een statement maakt door haar nek uit te steken voor de slachtoffers. Slachtoffers die al veel te lang wachten op herstel van een schade die eigenlijk niet te vergoeden is. De prinses zelf kwam een bezoek aan dit politiek mijnenveld echter duur te staan. Het leidde eind augustus tot haar aftreden als voorzitter van de Stichting (Gelijk)waardig Herstel. Reden: vermeend grensoverschrijdend gedrag jegens ambtenaren van Financiën. Maar goed, dat is een kant van het verhaal, de echte slachtoffers hechten zelf geen geloof aan die lezing.⁷⁷

Ongeloof wekt ook het wederkerend nieuws dat Joodse scholen en synagogen (tijdelijk) worden gesloten door gebrek aan beveiliging. Veel daarvan zijn noodgedwongen al voorzien van kogelwerend glas. Het is een teken aan de wand. Net als in de jaren dertig, toen in Duitsland een zelfde klimaat kon ontstaan, wordt er door bestuurders hier opnieuw weggekeken. Dit leidt mogelijk tot een paradox van tolerantie, of zoals filosoof Karl Popper in 1945 stelde:

Dit is echter geen vrijbrief voor geweld tegen intolerantie, het doet vooral een beroep op rationaliteit en dus oplossingen die voortkomen uit de rede, zoals een dialoog. Echter indien intolerantie leidt tot geweld, zal het antwoord navenant mogen en zelfs moeten zijn. Gelijksoortige bewoordingen vinden we ook in het boek Der Zauberberg (1924)⁷⁸ van schrijver Thomas Mann, waarin hij schrijft: "Toleranz wird zum Verbrechen, wenn sie dem Bösen gilt." Het bekende standbeeld van de stakende havenarbeider in Amsterdam (Mari Andriessen, 1952), is een in brons gegoten voorbeeld en herinnering aan het verzet van de gewone man tegen intolerantie en onrecht.

Grenzeloos

Al die spanningen kunnen uiteraard niet volledig los worden gezien van de situatie in het Midden-Oosten en dat brengt ons wederom bij de Tweede Wereldoorlog. Net na afloop hiervan, in 1945, stond Palestina als mandaatgebied onder Engels bewind, hetgeen samenviel met de situatie in Europa waarbij overlevende Joden massaal wegwilden en vertrokken naar Palestina. De komst van de Joodse burgers leidde tot een VN-resolutie die Palestina gefragmenteerd opdeelde in een Joodse en een Arabische staat.

Uiteraard leidde dit voorgenomen samengaan tot spanningen in de Arabische wereld die uitmondden in de Arabisch-Israëlische Oorlog van 1948, vrijwel direct nadat het Verenigd Koninkrijk uit Palestina was vertrokken. Het opgelaaide conflict bracht de autochtone Palestijnen in problemen. Dit lag niet alleen aan Israël, dat op dat moment haar onafhankelijkheid afdwong, maar ook aan keuzes die werden gemaakt door Egypte en Jordanië, die zelf ook Palestijns grondgebied hadden ingenomen. Het Palestijnse volk, dat nu in de verdrukking was gekomen, werd in feite een grenzeloos volk, verspreid over de regio.

De vraag wie het land historisch toekomt, wordt uiteraard vaak gesteld, maar is vooral een academische kwestie, aangezien het gebied voordat het Mandaatgebied werd, afwisselend in handen was van de Joden, Romeinen, Babyloniërs, Perziërs, Mongolen, Egyptenaren en Ottomanen. Een hele reeks dus.

Israëlische nederzettingen op de Westelijke Jordaanoever.

Momenteel heeft de Palestijnse bevolking alleen in de Westelijke Jordaanoever een gedeeltelijke vorm van zelfbestuur. Dat is eigenlijk het enige gebied dat weer in eigen handen kwam nadat koning Hoessein van Jordanië in 1988 formeel afstand deed van de Westelijke Jordaanover en de PLO de Staat Palestina uitriep. De PLO, dat staat voor Palestijnse Bevrijdingsorganisatie, begroette Yasser Arafat toen als eerste president.

Die ruimte is ons gezamenlijk fundament voor verdraagzaamheid.

Waar de PLO uitgroeide tot een erkende vertegenwoordiger van Palestina, bereikten Hamas en Hezbollah die status niet. Ontstaan uit verzet tegen de bezettingen in Palestina en Zuid-Libanon, streven deze terreurorganisaties de vernietiging van het Joodse volk na, en worden ze openlijk gesteund door Iran. De betekenis voor deze terreurgroepen van de bij pro-Palestina demonstraties gebezigde slogan: "From the River to the Sea" (het gebied tussen de rivier de Jordaan en de Middellandse Zee), behelst dan ook allesbehalve vrede en een tweestatenoplossing, maar symboliseert geweld gericht tegen Israëlische burgers. De afgelopen 10 jaar waren er alleen al enkele duizenden terroristische aanslagen in Israël zelf te betreuren.

Sporen van dit geweld zien we inmiddels ook in Europa de kop opsteken, gericht tegen Joden die niets te maken hebben met de situatie in Israël. Daarmee is het ook een Europees probleem, waarin wegkijken geen optie is, en dat geldt ook voor het lot van de Palestijnen. Zolang Israël zich bedreigd voelt, is een (tweestaten)oplossing verder weg dan ooit. Anderzijds is deze oplossing een weinig rooskleurig vooruitzicht voor bijvoorbeeld Jordanië, dat bang is dat dicht bij haar grens een zogenaamd 'terroristennest' gaat ontstaan. Ook de nauwe verweving van Hamas met de Palestijnse burgersamenleving laat zich lastig ontrafelen. Maar voorbij de terreur ligt hopelijk voor de Palestijnen een vreedzame toekomst met ook een eigen plek aan de rivier en ook een eigen uitzicht over zee. Of simpel gezegd: perspectief. Daarbij hoort ook het stoppen met bouwen van nederzettingen door Israël in de Westelijke Jordaanoever. Het Palestijnse volk is lang genoeg verscheurd geweest, ook voor hen is de humanitaire grens⁷⁹ nu wel bereikt, maar scheidt dit alsjeblieft wel van de Holocaust. Dit leed was te erg en te omvangrijk om te politiseren, zoals onlangs in Amsterdam gebeurde.

Ook zou het naïef zijn om te denken dat met een oplossing van het aangehaalde conflict, het antisemitisme uit de wereld verdwijnt.⁸⁰ Sommige vrezen zelfs dat er voor het Midden-Oosten probleem nooit een oplossing zal zijn. De oorzaak daarvan heeft veel diepere gronden die momenteel niet zozeer verankerd liggen in de Islam als religie en de onderliggende Koran, waarin naast positieve ook kwetsende uitingen ten aanzien van Joden en Christenen zijn opgenomen, maar in bepaalde politieke stromingen van de Islam. En dan kijk ik ook naar Iran, en vraag ik me eveneens af of Hamas (Vuur) en Hezbollah (Partij van God) zullen worden ontmanteld en of Palestina een eigen leger krijgt. Voor alles geldt echter dat context van belang is en de wil om alles daarin met elkaar te blijven zien.

In ons eigen Europa kennen we een scheiding tussen staat en religie, waardoor deze geen invloed op elkaar uitoefenen. Dat wil niet zeggen dat dit de beste staatsvorm is, maar het biedt al 79 jaar een redelijk veilige plek aan ieder individu ongeacht levensvisie. Die ruimte is ons gezamenlijk fundament voor verdraagzaamheid. Het nadenken over grenzeloze verbetering heeft daarin een plek, ideologische uitholling niet.⁸¹